تحلیل داده های بازار کار ایران – بهار ۱۴۰۴
مقدمه
طرح آمارگیری نیروی کار بهار ۱۴۰۴ که توسط مرکز آمار ایران انجام شده، نشاندهنده روندهای مهم در بازار کار کشور است. نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ بیکاری دو شاخص کلیدی هستند که وضعیت اشتغال و فعالیت اقتصادی جامعه را نشان میدهند. بررسی این شاخصها به تفکیک جنسیت و استانها، بینش مهمی درباره چالشها و فرصتهای بازار کار ارائه میدهد.
تعاریف و مفاهیم
شاغل: افراد 15 ساله و بیشتر که در طول هفته مرجع، طبق تعریف کار، حداقل یک ساعت کار کرده و یا بنا به دلایلی به طور موقت کارشان را ترک کرده باشند. افرادی که بدون دریافت مزد برای یکی از اعضای خانوار خود که با وی نسبت خویشاوندی دارند، کار می کنند(کارکنان فامیلی بدون مزد)؛ کارآموزانی که در دوره کارآموزی فعالیتی در ارتباط با فعالیت مؤسسه محل کارآموزی انجام می دهند، یعنی به طور مستقیم در تولید کالا یا ارائه خدمات سهیم هستند؛ محصلانی که در هفته مرجع مطابق تعریف، کار کرده اند و تمام افرادی که در نیروهای مسلح به صورت کادر دائم یا موقت خدمت می کنند(نیروهای مسلح شامل پرسنل کادر، درجه داران و سربازان وظیفه نیروهای نظامی و انتظامی)، از جمله گروه های افراد شاغل محسوب می شوند.
بیکار: افراد 15 ساله و بیشتر که سه ضابطه را به طور همزمان دارا باشند: 1-در هفته مرجع فاقد کار باشند (دارای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی نباشند)؛ 2-در هفته مرجع و سه هفته قبل از آن جویای کار باشند (اقدامات مشخصی را به منظور جستجوی اشتغال مزدبگیری و یا خوداشتغالی به عمل آورده باشند) 3-در هفته مرجع و یا هفته بعد از برای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی، آماده برای کار باشند. افرادی که به دلیل آغاز به کار در آینده و یا انتظار بازگشت به شغل قبلی جویای کار نبوده، ولی فاقد کار و آماده برای کار بوده اند، نیز بیکار محسوب می شوند.
نیروی کار (جمعیت فعال): مجموع جمعیت شاغل و بیکار است.
نرخ مشارکت اقتصادی (نرخ فعالیت اقتصادی)
عبارت است از نسبت جمعیت فعال (شاغل و بیکار) به جمعیت در سن کار، ضرب در 100
نرخ بیکاری
عبارت است از نسبت جمعیت بیکار به جمعیت فعال(شاغل و بیکار)، ضرب در 100
تحلیل نتایج
۱. نرخ مشارکت اقتصادی و بیکاری در کل کشور
بر اساس دادهها:
- نرخ مشارکت اقتصادی کل کشور:۴۱.۲٪
- نرخ بیکاری کل کشور:۷.۳٪
این اعداد نشان میدهند که هنوز بیش از نیمی از جمعیت در سن کار، به دلایل مختلف (فرصت شغلی محدود، مسائل فرهنگی و اجتماعی) در بازار کار فعال نیستند.
۲. تحلیل جنسیتی
مردان
- نرخ مشارکت اقتصادی مردان:۶۸.۴٪
- نرخ بیکاری مردان:۶٪
زنان
- نرخ مشارکت اقتصادی زنان:۱۴٪
- نرخ بیکاری زنان:۱۳.۷٪
تفاوت آشکار در مشارکت اقتصادی و نرخ بیکاری نشاندهنده شکاف جنسیتی عمیق در بازار کار ایران است. در حالی که اکثریت مردان در فعالیتهای اقتصادی مشارکت دارند، زنان هنوز با موانع ساختاری و فرهنگی برای ورود به بازار کار مواجه هستند.
جدول1-شاخص های نیروی کار ایران به تفکیک استان و جنسیت-بهار 1404
| نرخ مشاركت اقتصادي کل | نرخ بيكاري کل | نرخ مشاركت اقتصادي مردان | نرخ بيكاري مردان | نرخ مشاركت اقتصادي زنان | نرخ بيكاري زنان | |
| كل كشور | 41.2 | 7.3 | 68.4 | 6.0 | 14.0 | 13.7 |
| آذربايجان شرقي | 41.6 | 5.2 | 69.6 | 4.4 | 13.0 | 9.9 |
| آذربايجان غربي | 42.9 | 5.8 | 73.0 | 6.3 | 12.8 | 2.9 |
| اردبيل | 47.5 | 9.7 | 72.8 | 6.7 | 21.7 | 20.3 |
| اصفهان | 40.2 | 9.3 | 64.7 | 8.0 | 15.9 | 14.3 |
| البرز | 39.7 | 9.9 | 65.7 | 8.3 | 14.0 | 17.3 |
| ايلام | 33.1 | 9.9 | 55.1 | 5.6 | 11.7 | 29.6 |
| بوشهر | 39.5 | 7.7 | 65.5 | 7.1 | 12.6 | 11.4 |
| تهران | 42.8 | 6.4 | 70.6 | 5.1 | 14.5 | 12.4 |
| چهارمحال و بختياري | 43.2 | 9.5 | 69.4 | 6.6 | 15.6 | 23.2 |
| خراسان جنوبي | 38.4 | 4.1 | 65.3 | 3.3 | 10.3 | 9.6 |
| خراسان رضوي | 41.3 | 4.9 | 71.5 | 4.5 | 11.8 | 7.4 |
| خراسان شمالي | 44.7 | 5.9 | 69.1 | 4.3 | 20.9 | 11.1 |
| خوزستان | 40.3 | 12.4 | 67.5 | 10.1 | 13.4 | 24.1 |
| زنجان | 49.6 | 6.1 | 75.3 | 4.2 | 24.0 | 11.8 |
| سمنان | 37.4 | 6.9 | 63.5 | 4.3 | 11.6 | 20.9 |
| سيستان و بلوچستان | 35.5 | 10.5 | 56.6 | 10.1 | 15.0 | 12.0 |
| فارس | 38.0 | 8.5 | 67.0 | 6.8 | 9.4 | 20.1 |
| قزوين | 42.4 | 4.4 | 68.9 | 4.1 | 14.9 | 5.8 |
| قم | 38.3 | 6.9 | 63.9 | 3.7 | 11.9 | 24.3 |
| كردستان | 41.8 | 6.6 | 73.9 | 6.3 | 10.8 | 8.7 |
| كرمان | 40.6 | 7.7 | 70.1 | 4.4 | 12.8 | 25.1 |
| كرمانشاه | 42.1 | 9.5 | 71.0 | 9.0 | 14.4 | 12.2 |
| كهگيلويه و بويراحمد | 29.7 | 6.4 | 54.4 | 4.3 | 5.9 | 25.5 |
| گلستان | 40.8 | 9.2 | 67.9 | 6.9 | 14.9 | 19.2 |
| گيلان | 44.9 | 5.1 | 68.3 | 4.3 | 22.0 | 7.5 |
| لرستان | 41.5 | 8.2 | 69.1 | 7.1 | 14.4 | 13.3 |
| مازندران | 44.0 | 6.6 | 71.3 | 4.9 | 15.8 | 14.5 |
| مركزي | 35.6 | 4.9 | 64.0 | 4.5 | 7.6 | 7.9 |
| هرمزگان | 39.3 | 7.1 | 62.4 | 5.2 | 16.0 | 14.4 |
| همدان | 40.9 | 6.6 | 69.0 | 7.0 | 13.9 | 4.9 |
| يزد | 43.5 | 5.1 | 68.4 | 2.9 | 16.7 | 14.8 |
منبع: مرکز آمار ایران
منبع: مرکز آمار ایران
در نمودار1 ، نرخ بیکاری و نرخ مشارکت اقتصادی استانها با هم مقایسه شده است.
منبع: مرکز آمار ایران
در نمودار2 ، نرخ بیکاری و نرخ مشارکت اقتصادی مردان در استان های کشور با هم مقایسه شده است.
منبع: مرکز آمار ایران
در نمودار3 ، نرخ بیکاری و نرخ مشارکت اقتصادی زنان در استان های کشور با هم مقایسه شده است.
منبع: مرکز آمار ایران
در نمودار4 ، نرخ مشارکت اقتصادی زنان و مردان در استان های کشور با هم مقایسه شده است.
منبع: مرکز آمار ایران
در نمودار5 ، نرخ بیکاری زنان و مردان در استان های کشور با هم مقایسه شده است.
تحلیل همبستگی شاخص های نیروی کار
با استفاده از نرم افزار spss ضریب همبستگی همه متغیرها (نرخ بیکاری کل، زنان و مردان، نرخ مشارکت کل، زنان و مردان) محاسبه شده است.
جدول2- همبستگی متغیرها
| متغیرها | نرخ مشاركت اقتصادي کل | نرخ بيكاري کل | نرخ مشاركت اقتصادي مردان | نرخ بيكاري مردان | نرخ مشاركت اقتصادي زنان | نرخ بيكاري زنان |
|---|---|---|---|---|---|---|
| نرخ مشاركت اقتصادي کل | 1 | 0.148- | 0.881** | 0.84- | 0.813** | 0.381-* |
| Sig. (2-tailed) | – | 0.427 | <0.001 | 0.654 | <0.001 | 0.034 |
| N | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 |
| نرخ بيكاري کل | 0.148- | 1 | 0.229- | 0.837** | 0.057 | 0.588** |
| Sig. (2-tailed) | 0.427 | – | 0.214 | <0.001 | 0.760 | <0.001 |
| N | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 |
| نرخ مشاركت اقتصادي مردان | 0.881** | 0.229 | 1 | 0.077- | 0.457** | 0.446-* |
| Sig. (2-tailed) | <0.001 | 0.214 | – | 0.680 | 0.010 | 0.012 |
| N | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 |
| نرخ بيكاري مردان | 0.084- | 0.837** | 0.077- | 1 | 0.006 | 0.086 |
| Sig. (2-tailed) | 0.654 | <0.001 | 0.680 | – | 0.975 | 0.645 |
| N | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 |
| نرخ مشاركت اقتصادي زنان | 0.813** | 0.057 | 0.457** | 0.006 | 1 | 0.174- |
| Sig. (2-tailed) | <0.001 | 0.760 | 0.010 | 0.975 | – | 0.348 |
| N | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 |
| نرخ بيكاري زنان | 0.381-* | 0.588** | 0.446-* | 0.086 | 0.174- | 1 |
| Sig. (2-tailed) | 0.034 | <0.001 | 0.012 | 0.645 | 0.348 | – |
| N | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 | 31 |
🔹 توضیحات:
Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed).
- Correlation is significant at the 0.05 level (2-tailed)
1. همبستگی نرخ مشارکت کل با سایر متغیرها
با نرخ بیکاری کل: r = -0.148, p = 0.427 → همبستگی منفی ولی معنادار نیست (p>0.05). یعنی نرخ مشارکت کل با بیکاری کل رابطه قوی ندارد.
با نرخ مشارکت مردان: r = 0.881, p < 0.001 → همبستگی قوی و مثبت. وقتی مشارکت مردان بالاست، مشارکت کل هم بالاست. منطقی است چون مردان بخش بزرگی از جمعیت فعال را تشکیل میدهند.
با نرخ بیکاری مردان: r = -0.084, p = 0.654 → همبستگی ضعیف و غیرمعنادار.
با نرخ مشارکت زنان: r = 0.813, p < 0.001 → همبستگی قوی و مثبت. مشارکت زنان هم نقش مهمی در مشارکت کل دارد.
با نرخ بیکاری زنان: r = -0.381, p = 0.034 → همبستگی منفی و معنادار. یعنی هرچه مشارکت کل بالاتر، نرخ بیکاری زنان کمی کمتر است.
۲. همبستگی نرخ بیکاری کل
با نرخ مشارکت مردان: r = -0.229, p = 0.214 → همبستگی منفی ولی غیرمعنادار.
با نرخ بیکاری مردان: r = 0.837, p < 0.001 → همبستگی قوی و مثبت. منطقی است چون بیکاری کل شامل بیکاری مردان میشود.
با نرخ مشارکت زنان: r = 0.057, p = 0.760 → همبستگی خیلی ضعیف و غیرمعنادار.
با نرخ بیکاری زنان: r = 0.588, p < 0.001 → همبستگی مثبت و معنادار. استانهایی که بیکاری کل بالاست، بیکاری زنان نیز بیشتر است.
۳. همبستگی نرخ مشارکت مردان
با مشارکت کل: r = 0.881, p < 0.001 → مثبت و قوی.
با مشارکت زنان: r = 0.457, p = 0.010 → مثبت و معنادار. استانهایی که مشارکت مردان بالاست، مشارکت زنان هم تا حدی بیشتر است.
با بیکاری زنان: r = -0.446, p = 0.012 → منفی و معنادار. افزایش مشارکت مردان با کاهش بیکاری زنان همراه است (احتمالاً به دلیل توسعه اقتصادی استان).
۴. همبستگی نرخ مشارکت زنان
با مشارکت کل: r = 0.813, p < 0.001 → مثبت و قوی.
با مشارکت مردان: r = 0.457, p = 0.010 → مثبت و معنادار.
با بیکاری کل: r = 0.057, p = 0.760 → غیرمعنادار.
با بیکاری زنان: r = -0.174, p = 0.348 → ضعیف و غیرمعنادار.
۵. همبستگی نرخ بیکاری زنان
با بیکاری کل: r = 0.588, p < 0.001 → مثبت و معنادار.
با مشارکت کل: r = -0.381, p = 0.034 → منفی و معنادار.
با مشارکت مردان: r = -0.446, p = 0.012 → منفی و معنادار.
🔹 جمعبندی کلی تحلیل
مشارکت مردان و زنان مهمترین عامل مشارکت کل هستند (r=0.881 و 0.813).
بیکاری کل بیشتر تحت تاثیر بیکاری مردان و زنان است، بخصوص مردان (r=0.837).
ارتباط میان مشارکت زنان و بیکاری زنان منفی و معنادار است با مشارکت مردان، نشان میدهد استانهایی که مردان فعالتر هستند، زنان بیکار کمتر دارند.
ارتباط مشارکت کل با بیکاری کل ضعیف است، یعنی صرف ورود افراد به بازار کار تضمین کاهش بیکاری نیست، بلکه ترکیب جنسیتی و ساختار اقتصادی مهم است.
استانهایی با مشارکت بالای مردان و زنان معمولاً نرخ بیکاری زنان پایینتری دارند.
مقایسه استان های کشور با نگاهی ویژه
استانهایی با مشارکت اقتصادی پایین و بیکاری بالا
این استانها معمولاً با چالشهای اقتصادی بیشتری مواجه هستند، زیرا هم جمعیت فعال کمتری وارد بازار کار میشود و هم درصد بیکاری در میان فعالان اقتصادی بالاست. از دادههای موجود، استانهای زیر در این دسته قرار میگیرند:
- کهگیلویه و بویراحمد
- نرخ مشارکت اقتصادی: 29.7٪(پایینترین مقدار در بین استانها)
- نرخ بیکاری: 6.4٪
- نکته: نرخ مشارکت بسیار پایین است، نشاندهنده محدودیتهای شدید در فرصتهای شغلی یا ضعف حضور زنان و جوانان در بازار کار.
- ایلام
- نرخ مشارکت اقتصادی: 33.1٪
- نرخ بیکاری: 9.9٪
- نکته: بیکاری بالا به ویژه در میان زنان (29.6٪) قابلتوجه است. این استان با مشکل اشتغال زنان مواجه است.
- سیستان و بلوچستان
- نرخ مشارکت اقتصادی: 35.5٪
- نرخ بیکاری: 10.5٪
- نکته: ترکیب مشارکت پایین و بیکاری بالا نشاندهنده محدودیت شدید فرصتهای اقتصادی و نیاز به توسعه برنامههای اشتغالزایی است.
- مرکزی
- نرخ مشارکت اقتصادی: 35.6٪
- نرخ بیکاری: 4.9٪
- نکته: اگرچه نرخ بیکاری نسبتاً پایین است، اما مشارکت اقتصادی کم است، که نشاندهنده عدم ورود بخش قابل توجهی از جمعیت به بازار کار است.
- فارس و سمنان
- هر دو استان دارای مشارکت اقتصادی حدود 37–38٪و بیکاری بین9 تا 8.5٪
- نکته: این استانها نیاز به تمرکز روی افزایش مشارکت اقتصادی زنان و جوانان دارند.
استانهایی با عملکرد نسبتاً موفق در بازار کار
- زنجان
نرخ مشارکت اقتصادی: 49.6٪ (یکی از بالاترینها در کشور)
نرخ بیکاری: 6.1٪
نکته: مشارکت بالای زنان (24٪) در مقایسه با میانگین کشوری (14٪) قابل توجه است. زنجان نمونهای از استانی است که توانسته حضور زنان در بازار کار را تقویت کند.
- اردبیل
نرخ مشارکت اقتصادی: 47.5٪ (بالاتر از میانگین کشوری 41.2٪)
نرخ بیکاری: 9.7٪
نکته: اگرچه مشارکت بالاست، نرخ بیکاری هم نسبتاً زیاد است، بهویژه در میان زنان (20.3٪).این استان نشان میدهد که ورود افراد به بازار کار لزوماً به معنای اشتغال پایدار نیست.
- گیلان
نرخ مشارکت اقتصادی: 44.9٪
نرخ بیکاری: 5.1٪
نکته: استان گیلان با نرخ بیکاری پایین و مشارکت اقتصادی نسبتاً بالا، نمونهای از تعادل نسبی بازار کار است. بهویژه نرخ بیکاری پایین زنان (7.5٪) در این استان قابل توجه است.
جمعبندی
استانهایی که هم مشارکت اقتصادی پایین دارند و هم بیکاری آن ها بالاتر از متوسط کشور (7.3%) است، نشاندهنده وجود مشکلات ساختاری در بازار کار و محدودیت فرصتهای شغلی هستند. این مناطق معمولاً به برنامههای ویژه توانمندسازی نیروی کار، توسعه مشاغل محلی، آموزش مهارتهای فنی و ایجاد زیرساختهای اشتغال نیاز دارند.
آمار بهار ۱۴۰۴ نشان میدهد:
شکاف جنسیتی جدی است: مشارکت اقتصادی مردان حدود ۵ برابر زنان است (۶۸٪ در برابر ۱۴٪).
تفاوت استانی چشمگیر است: برخی استانها مثل زنجان و گیلان عملکرد بهتری دارند، در حالی که استانهایی مانند کهگیلویهوبویراحمد و ایلام با مشارکت پایین و بیکاری بالا دستوپنجه نرم میکنند.
بیکاری فقط مشکل نبود فرصت نیست: در استانهایی مثل اردبیل، مشارکت بالاست ولی فرصتهای شغلی کافی وجود ندارد، که نشاندهنده نیاز به سرمایهگذاری و توسعه اقتصادی است.
پیشنهادها:
- ارتقای فرصتهای اشتغال برای زنان با تمرکز بر آموزش و مهارتآموزی.
- برنامههای حمایتی و انگیزشی برای افزایش مشارکت زنان در بازار کار.
- توسعه اقتصادی متوازن در استانها برای کاهش نابرابریهای منطقهای.